Przejdź do treści

Prawa i obowiązki kontrolowanego: zestawienie z podstawami prawnymi i terminami

Wiedza ekspercka. Treść zweryfikowana: 8 listopada 2026.

W kontroli podatkowej przedsiębiorca ma m.in. prawo do zawiadomienia z wyprzedzeniem, do pełnomocnika, do sprzeciwu wobec czynności z naruszeniem Prawa przedsiębiorców (w 3 dni robocze) oraz do zastrzeżeń do protokołu (w 14 dni od jego doręczenia). Ma też obowiązki: współpracować, udostępnić księgi i dokumenty oraz zapewnić osobę, która go zastąpi. Poniżej zestawienie „prawo, podstawa, termin” według przepisów sprawdzonych 8 listopada 2026 r.

Do jakiej kontroli odnosi się to zestawienie

Zestawienie dotyczy kontroli podatkowej prowadzonej przez organ podatkowy według działu VI Ordynacji podatkowej (art. 281–292). U przedsiębiorcy stosuje się do niej dodatkowo rozdział 5 Prawa przedsiębiorców (art. 291c Ordynacji). Ten rozdział nie obejmuje kontroli celno-skarbowej prowadzonej według ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej (art. 65 pkt 2 Prawa przedsiębiorców). Kontrole ZUS i PIP mają własne ustawy i terminy, więc nie przenoś liczb z tego artykułu na te kontrole.

Prawa: co, na jakiej podstawie i w jakim terminie

  • Zawiadomienie przed kontrolą. Podstawa: art. 282b Ordynacji, art. 48 Prawa przedsiębiorców. Termin: kontrolę wszczyna się nie wcześniej niż po upływie 7 dni i nie później niż przed upływem 30 dni od doręczenia zawiadomienia; po 30 dniach potrzebne jest nowe zawiadomienie. Start przed upływem 7 dni wymaga zgody lub wniosku kontrolowanego. Zawiadomienie zawiera m.in. zakres kontroli i wstępną listę dokumentów. Są wyjątki od zawiadomienia (art. 282c Ordynacji).
  • Upoważnienie i legitymacja. Podstawa: art. 283 § 2, 4 i 5 oraz art. 284 § 1 Ordynacji. Kontrola zaczyna się od doręczenia imiennego upoważnienia i okazania legitymacji służbowej. Upoważnienie bez wymaganych elementów (m.in. zakres, data rozpoczęcia i przewidywany koniec kontroli, pouczenie o prawach i obowiązkach) nie jest podstawą kontroli, a zakres kontroli nie może go przekraczać. Termin: kontrola kończy się w terminie z upoważnienia; jeśli się przedłuża, kontrolujący zawiadamia pisemnie o przyczynach i nowym terminie (art. 284b § 1–2).
  • Pełnomocnik. Podstawa: art. 138a–138e, art. 284 § 1 i art. 291d Ordynacji. Pełnomocnikiem może być osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych (art. 138b § 1); firma, na przykład biuro rachunkowe, nim nie jest, ale może nim być jej pracownik. Pełnomocnictwo szczególne PPS-1 kosztuje 17 zł opłaty skarbowej, pełnomocnictwo ogólne jest wolne od opłaty (Biznes.gov.pl). Termin: przepis wymaga ustanowienia pełnomocnika na wypadek nieobecności w czasie kontroli, bez wskazania daty.
  • Obecność przy czynnościach albo rezygnacja z niej. Podstawa: art. 285 § 1–2 Ordynacji, art. 50 ust. 1 Prawa przedsiębiorców. Czynności wykonuje się w obecności kontrolowanego lub pełnomocnika, chyba że kontrolowany zrezygnuje z udziału na piśmie. Termin: brak.
  • Sprzeciw (tylko przedsiębiorca). Podstawa: art. 59 Prawa przedsiębiorców. Przysługuje wobec czynności z naruszeniem wskazanych w ust. 1 przepisów, wymaga uzasadnienia i formy pisemnej. Termin: 3 dni robocze od wszczęcia kontroli lub od wystąpienia przesłanki. Wniesienie wstrzymuje czynności kontrolne i bieg czasu kontroli, poza wskazanymi w ust. 5a wyjątkami. Organ rozpatruje sprzeciw w 3 dni robocze, a brak rozpatrzenia oznacza odstąpienie od czynności; na postanowienie o kontynuowaniu czynności służy zażalenie w 3 dni.
  • Zastrzeżenia do protokołu. Podstawa: art. 291 Ordynacji. Termin: 14 dni od doręczenia protokołu na zastrzeżenia lub wyjaśnienia z wnioskami dowodowymi; kontrolujący ma 14 dni od ich otrzymania na pisemną odpowiedź z uzasadnieniem. Brak zastrzeżeń w terminie oznacza przyjęcie, że ustalenia nie są kwestionowane. Kontrola kończy się w dniu doręczenia protokołu (art. 291 § 4).
  • Wgląd w akta. Podstawa: art. 292 Ordynacji odsyła odpowiednio do rozdziału 10 działu IV („Udostępnianie akt”), w tym do art. 178: wgląd, notatki, odpisy i kopie, co do zasady w lokalu organu w obecności jego pracownika, albo żądanie kopii akt. Termin: przepisy go nie podają. Jak „odpowiednio” przekłada się na akta konkretnej kontroli, zależy od wykładni, więc zapytaj o to organ w piśmie.
  • Ochrona przed wadliwymi dowodami. Podstawa: art. 284b § 3 Ordynacji oraz art. 46 ust. 3 Prawa przedsiębiorców. Dokumenty z czynności po upływie terminu z upoważnienia nie stanowią dowodu w postępowaniu podatkowym, chyba że wskazano nowy termin. Dowody z naruszeniem przepisów, jeśli miały istotny wpływ na wyniki kontroli, nie mogą być dowodem wobec przedsiębiorcy w postępowaniach wymienionych w art. 46 ust. 3.

Obowiązki kontrolowanego

  • Współpraca (art. 287 § 3 Ordynacji): w wyznaczonym terminie udzielać wyjaśnień dotyczących przedmiotu kontroli, dostarczać żądane dokumenty i zapewnić kontrolującym warunki pracy, w miarę możliwości osobne pomieszczenie.
  • Dostęp do ksiąg (art. 285a § 1): czynności odbywają się w siedzibie, w miejscu przechowywania dokumentacji i w godzinach działalności. Jeśli księgi są poza siedzibą, na żądanie trzeba zapewnić do nich dostęp w siedzibie albo w miejscu ich prowadzenia.
  • Elektroniczny wyciąg z ksiąg (art. 287 § 1 pkt 3 i § 2): przy księgach prowadzonych w programie kontrolowany przekazuje na własny koszt wyciąg w strukturze logicznej z art. 193a § 2. Na własny koszt tłumaczy też na polski dokumenty obcojęzyczne na żądanie (pkt 2).
  • Osoba do kontaktu: pełnomocnik na wypadek nieobecności (art. 284 § 1) oraz, u przedsiębiorcy, pisemne wskazanie osoby upoważnionej (art. 50 ust. 3 Prawa przedsiębiorców).
  • Wydanie na czas kontroli za pokwitowaniem (art. 286 § 2): akt, ksiąg i dokumentów, gdy jest uzasadnione podejrzenie ich nierzetelności albo nie zapewniono warunków do pracy.
  • Książka kontroli (art. 57 ust. 1 Prawa przedsiębiorców): przedsiębiorca prowadzi ją i przechowuje w siedzibie razem z upoważnieniami i protokołami kontroli.
  • Zmiana adresu (art. 291b): jeśli kontrola ujawniła nieprawidłowości, przez 6 miesięcy od jej zakończenia trzeba zawiadamiać organ o każdej zmianie adresu. Inaczej postanowienie o wszczęciu postępowania uznaje się za doręczone pod dotychczasowym adresem.
  • Skutek braku współpracy: przepisy o karach porządkowych stosuje się w kontroli odpowiednio (art. 292). Kara za bezzasadną odmowę lub niewykonanie czynności w terminie to do 3800 zł w 2026 r. i do 3900 zł w 2027 r. (art. 262 § 1 Ordynacji i coroczne obwieszczenie ministra finansów).

Czego przepisy nie rozstrzygają wprost

  • Dni robocze: Ordynacja ani Prawo przedsiębiorców ich nie definiują, więc sposób liczenia 3 dni na sprzeciw (na przykład czy liczy się sobota) zależy od wykładni. Sprawdź to w piśmie organu lub u pełnomocnika.
  • Wyjaśnienia a odmowa złożenia zeznań: kontrolowany ma obowiązek wyjaśnień (art. 287 § 3), a strona może być przesłuchana po wyrażeniu zgody (art. 199, stosowany w kontroli odpowiednio). Zakres tego „odpowiednio” jest sporny i nie ma tu jednej liczby ani prostej reguły.
  • Skutki w konkretnej sprawie, na przykład czy złożyć sprzeciw lub zastrzeżenia, ocenia osoba z uprawnieniami, a nie ten artykuł.

Jak to wygląda w Zaksio

Anna i Kasia to oprogramowanie (zespół AI), nie biuro rachunkowe ani doradca. Zaksio niczego nie składa w urzędzie za Ciebie i nie jest Twoim pełnomocnikiem. Ekran „Kontrola” jest dostępny od planu Business.

  • Biblioteka wariantów kontroli w ekranie „Kontrola” zawiera opis kontroli podatkowej z prawami, obowiązkami i krokami, a przy każdej pozycji podstawę prawną i źródło.
  • Kreator „Co dostałem?” pomaga rozpoznać dokument (zawiadomienie, upoważnienie, protokół) i pokazuje, co przepisy mówią o terminach i dalszych krokach. Daty liczysz od doręczenia, które sprawdzasz Ty.
  • Przycisk „Mamy kontrolę / dostałem pismo” zakłada teczkę sprawy: listę zadań z orientacyjnymi terminami liczonymi od daty doręczenia (sprawdź je w piśmie), dziennik zdarzeń i rejestr przekazanych dokumentów. Zbliżający się termin przypomina powiadomienie.
  • W menu „Deklaracje i JPK”, w zakładce „Pisma”, Zaksio przygotowuje pełnomocnictwa UPL-1 i PPS-1 z podglądem PDF. Zatwierdzasz je, podpisujesz i przekazujesz Ty albo Twój pełnomocnik.

Źródła

  • Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 622, ze zmianami (art. 138a–138e, 178, 262, 282b, 283–292) — https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/622/text.pdf
  • Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców, tekst jednolity z późniejszymi zmianami (art. 46, 48, 50, 57, 59, 65) — https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20180000646
  • Obwieszczenie Ministra Finansów i Gospodarki w sprawie wysokości kwoty z art. 262 § 1 Ordynacji podatkowej na rok 2027 (M.P. 2026 poz. 784) — https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/MP/2026/784/text.pdf
  • Pełnomocnictwo w sprawach podatkowych: druki, opłaty, kto może być pełnomocnikiem (Biznes.gov.pl, sprawdzone 2026-11-08) — https://www.biznes.gov.pl/pl/portal/0091