Przejdź do treści

Kontrola w budownictwie: podzielona płatność, podwykonawcy, legalność zatrudnienia i nadzór budowlany

Wiedza ekspercka. Treść zweryfikowana: 8 listopada 2026.

Przy fakturze powyżej 15 000 zł brutto za roboty budowlane wymienione w załączniku nr 15 do ustawy o VAT (grupy PKWiU 41, 42 i 43) nabywca, który jest podatnikiem, ma obowiązek zapłacić w mechanizmie podzielonej płatności (MPP), a na fakturze powinny znaleźć się wyrazy „mechanizm podzielonej płatności”. W tekście jednolitym ustawy o VAT z 1 września 2026 r. przepisy o krajowym odwrotnym obciążeniu (art. 17 ust. 1 pkt 7 i 8 oraz załączniki nr 13 i 14) są oznaczone jako uchylone. Na budowie kontroluje też PIP (legalność zatrudnienia, w tym cudzoziemców) i nadzór budowlany.

Podzielona płatność przy robotach budowlanych

  • Obowiązek nabywcy: przy płatności za towary lub usługi z załącznika nr 15, udokumentowane fakturą, w której kwota należności ogółem przekracza 15 000 zł (lub równowartość w walucie obcej), podatnicy są obowiązani zastosować MPP (art. 108a ust. 1a ustawy o VAT). Poniżej tej kwoty MPP jest dobrowolny (ust. 1).
  • Roboty budowlane z załącznika to pozycje 98–144 (PKWiU 41, 42 i 43), m.in. wznoszenie budynków, roboty ogólnobudowlane, instalacje, tynkarskie, malarskie i konstrukcje dachowe.
  • Faktura obejmująca takie usługi dla podatnika, o kwocie należności ogółem powyżej 15 000 zł, zawiera wyrazy „mechanizm podzielonej płatności” (art. 106e ust. 1 pkt 18a).
  • Płatność: kwota VAT trafia na rachunek VAT, wartość netto na rachunek, dla którego prowadzony jest rachunek VAT (art. 108a ust. 2); przelew robi się w złotych, w komunikacie przelewu z kwotą VAT, kwotą brutto, numerem faktury i numerem podatnika dostawcy (ust. 3). Jedna płatność może obejmować więcej niż jedną fakturę tego samego dostawcy z okresu od jednego dnia do miesiąca (ust. 3a).

Skutki naruszenia

  • Nabywca, który zapłacił z naruszeniem ust. 1a: dodatkowe zobowiązanie podatkowe 30% kwoty podatku przypadającej na towary lub usługi z załącznika nr 15, wykazanej na fakturze (art. 108a ust. 7). Nie stosuje się go, jeśli dostawca rozliczył całą kwotę podatku z tej faktury (ust. 8).
  • Wystawca faktury bez wymaganej adnotacji: dodatkowe zobowiązanie 30% kwoty podatku z faktury (art. 106e ust. 12); nie stosuje się go, jeśli zapłata kwoty podatku nastąpiła w MPP (ust. 13).
  • Płatność w MPP na rachunek VAT innego podatnika niż wskazany na fakturze skutkuje odpowiedzialnością solidarną tego odbiorcy do wysokości otrzymanej kwoty; jest ona wyłączona m.in. przy płatności na rachunek VAT dostawcy wskazanego na fakturze (art. 108a ust. 5 i 6).

Odwrotne obciążenie i odpowiedzialność za zaległości dostawcy

W tekście jednolitym z 1 września 2026 r. art. 17 ust. 1 pkt 7 i 8 oraz załączniki nr 13 i 14 są oznaczone jako uchylone, a roboty budowlane figurują w wykazie MPP. Daty uchylenia i przepisów przejściowych tu nie podajemy; przy fakturach z wcześniejszych okresów sprawdź ustawę zmieniającą. Solidarna odpowiedzialność nabywcy z art. 105a dotyczy dostawy towarów z załącznika nr 15, np. wyrobów stalowych, a nie usług; nie stosuje się jej do nabycia towarów udokumentowanego fakturą powyżej 15 000 zł ani zapłaconych w MPP (art. 105a ust. 3 pkt 5 i 6).

Legalność zatrudnienia na budowie: kontrola PIP

  • PIP kontroluje m.in. BHP, przepisy o stosunku pracy, wynagrodzeniach i czasie pracy (art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o PIP), legalność zatrudnienia i innej pracy zarobkowej (pkt 3) oraz legalność wykonywania pracy przez cudzoziemców (pkt 4).
  • Kontrola legalności zatrudnienia może odbyć się bez uprzedzenia i o każdej porze (art. 24 ust. 1). Inspektor okazuje legitymację i upoważnienie; przy kontroli podjętej niezwłocznie po samej legitymacji upoważnienie doręcza się w ciągu 7 dni (art. 24 ust. 3–5).
  • Kontroli podlegają także przedsiębiorcy niebędący pracodawcami, na rzecz których w ciągu roku przed kontrolą świadczyły pracę osoby fizyczne, w tym prowadzące własną działalność (art. 13 pkt 1). Dotyczy to także współpracy z osobami samozatrudnionymi; od 8 lipca 2026 r. możliwa jest decyzja o stwierdzeniu stosunku pracy, opisana w artykule o firmach usługowych i B2B.

Cudzoziemcy: obowiązki podmiotu powierzającego pracę

  • Przed rozpoczęciem pracy żądasz od cudzoziemca ważnego dokumentu uprawniającego do pobytu i przechowujesz jego kopię przez cały okres pracy oraz 2 lata od końca roku kalendarzowego, w którym stosunek prawny się zakończył (art. 4 ust. 2, 4 i 6 ustawy o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom).
  • Umowa z cudzoziemcem wymaga formy pisemnej przed dopuszczeniem do pracy (art. 5 ust. 1). Jeśli jest po polsku, a cudzoziemiec nie posługuje się polskim, przed podpisaniem przedstawiasz mu jej treść na piśmie w zrozumiałej wersji i ją przechowujesz; umowę w języku obcym przechowujesz z tłumaczeniem przysięgłym na polski (ust. 2 i 3). Piśmiennie, w zrozumiałym języku, informujesz też o prawie wstępowania do związków zawodowych (ust. 4).
  • Nielegalne powierzenie pracy cudzoziemcowi jest wykroczeniem zagrożonym grzywną od 3000 zł do 50 000 zł, nie mniej niż 3000 zł za jednego cudzoziemca (art. 84 ust. 1 i 13). Niedopełnienie obowiązku z art. 5 ust. 2 to grzywna od 1000 zł do 3000 zł (art. 84 ust. 6).
  • Nie podlega karze za powierzenie pracy cudzoziemcowi bez ważnej wizy lub dokumentu pobytu ten, kto łącznie wypełnił obowiązki z art. 4 ust. 2 i 4 (chyba że wiedział o sfałszowaniu dokumentu) i zgłosił cudzoziemca do ubezpieczeń społecznych, jeśli taki obowiązek wynika z przepisów (art. 85).

Nadzór budowlany

  • Organy nadzoru budowlanego mają prawo wstępu do obiektu i na teren budowy; czynności kontrolne przeprowadza się w obecności inwestora, kierownika budowy lub robót albo osób przez nich upoważnionych (art. 81a Prawa budowlanego).
  • Mogą żądać od uczestników procesu budowlanego informacji i dokumentów związanych z prowadzeniem robót, przekazywaniem obiektu do użytkowania i jego utrzymaniem oraz dokumentów świadczących, że wyroby budowlane wprowadzono do obrotu zgodnie z przepisami (art. 81c ust. 1).
  • Przy uzasadnionych wątpliwościach co do jakości wyrobów lub robót mogą postanowieniem nałożyć obowiązek dostarczenia ocen technicznych lub ekspertyz na koszt zobowiązanego; na postanowienie przysługuje zażalenie (art. 81c ust. 2 i 3).
  • Przy robotach wymagających ustanowienia kierownika budowy prowadzi się dziennik budowy (art. 45).

Jak to wygląda w Zaksio

Anna i Kasia to oprogramowanie (zespół AI), nie biuro rachunkowe ani doradca. Zaksio nie rozstrzyga, czy obowiązek MPP dotyczy danej płatności, i niczego nie składa w urzędzie za Ciebie.

  • Gdy zaimportowana faktura zakupu jest oznaczona jako płatna w podzielonej płatności, a jej wartość sięga progu 15 000 zł, Anna, księgowa AI, wysyła powiadomienie z przypomnieniem o przelewie split payment. To przypomnienie, a nie ocena, czy pozycja jest w załączniku nr 15.
  • Dla faktur od progu 15 000 zł Anna sprawdza też rachunek dostawcy w wykazie podatników VAT i ostrzega, gdy go tam nie ma.
  • Umowy o pracę, zlecenia i o dzieło zapisujesz w module Kadry i płace; Kasia, kadrowa AI, przygotowuje pliki ZUS do zatwierdzenia przez Ciebie.
  • Ekran „Kontrola” (od planu Business) ma bibliotekę wariantów kontroli, w tym „Kontrola PIP”, „Kontrola zatrudnienia cudzoziemców” i „Kontrola nadzoru budowlanego”, oraz kreator „Co dostałem?”.
  • Pisma i pliki przygotowane w Zaksio zatwierdzasz i składasz Ty albo Twoje biuro rachunkowe.

Źródła

  • Ustawa o podatku od towarów i usług, tekst jednolity z 1 września 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 1263), art. 17, 105a, 106e, 108a oraz załącznik nr 15 — https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20040540535
  • Ustawa o Państwowej Inspekcji Pracy, tekst ujednolicony (Dz.U. 2024 poz. 1712 ze zm., stan na 31 lipca 2026 r.), art. 10, 13, 24 — https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20070890589
  • Ustawa o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, tekst ujednolicony (Dz.U. 2025 poz. 621 ze zm.), art. 4, 5, 84, 85 — wyszukiwarka aktów: https://isap.sejm.gov.pl
  • Prawo budowlane, tekst jednolity (Dz.U. 2026 poz. 524 ze zm.), art. 45, 81a, 81c — https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19940890414
  • Ustawa z 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2026 poz. 473) — https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/473