Kontrola w firmie usługowej i przy współpracy B2B: rzeczywistość usługi, dokumenty i ryzyko ustalenia stosunku pracy
Wiedza ekspercka. Treść zweryfikowana: 8 listopada 2026.
Przy usługach nie ma towaru do policzenia, więc urząd sprawdza, czy za fakturą stoi wykonana czynność: faktura, która stwierdza czynności niedokonane, nie jest podstawą do odliczenia VAT w tej części (art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a ustawy o VAT), a księgi są dowodem tylko wtedy, gdy ich zapisy odzwierciedlają stan rzeczywisty (art. 193 Ordynacji podatkowej). Od 8 lipca 2026 r. dochodzi drugi wątek: gdy umowa cywilnoprawna ma cechy stosunku pracy, Państwowa Inspekcja Pracy może po poleceniu usunięcia naruszeń wydać decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy, także gdy pracę świadczy osoba prowadząca własną działalność.
Co w przepisach oznacza „rzeczywista usługa”
- Prawo do obniżenia VAT należnego o naliczony przysługuje w zakresie, w jakim usługi są wykorzystywane do czynności opodatkowanych (art. 86 ust. 1 ustawy o VAT).
- Faktura nie stanowi podstawy do obniżenia podatku w części, w której stwierdza czynności, które nie zostały dokonane, albo podaje kwoty niezgodne z rzeczywistością (art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a i b).
- Kto wystawi fakturę z wykazaną kwotą podatku, jest obowiązany go zapłacić (art. 108 ust. 1).
- Faktura zawiera m.in. nazwę (rodzaj) usługi oraz zakres wykonanych usług (art. 106e ust. 1 pkt 7 i 8), więc zakres z faktury powinien dać się powiązać z umową i dowodami wykonania.
- W postępowaniu podatkowym jako dowód dopuszcza się wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy i nie jest sprzeczne z prawem (art. 180 § 1 Ordynacji podatkowej).
- Księgi podatkowe prowadzone rzetelnie i niewadliwie stanowią dowód tego, co wynika z zapisów; za rzetelne uważa się te, w których zapisy odzwierciedlają stan rzeczywisty (art. 193 § 1–3).
Teczka jednej usługi: przykładowe dokumenty
Przepisy nie podają zamkniętej listy dokumentów. Poniższa lista jest przykładowa i opisuje porządkowanie dokumentów wokół pytania „kto, co, kiedy i za ile wykonał”; nie jest wymogiem ustawy.
- Umowa, zlecenie lub oferta z opisem zakresu i terminów.
- Korespondencja z zamawiającym: brief, uzgodnienia, akceptacje.
- Dowody wykonania: raport, plik, wdrożenie, protokół odbioru, wiadomość potwierdzająca odbiór.
- Faktura z zakresem usługi zgodnym z umową.
- Dowód zapłaty przelewem na rachunek wskazany na fakturze.
- Ewidencja czasu lub etapów, jeśli rozliczenie zależy od godzin.
Zlecenia i B2B: co zmieniło się 8 lipca 2026 r.
- Inspektor pracy, po umożliwieniu stronom zajęcia stanowiska, może wydać na piśmie polecenie usunięcia naruszeń dotyczących funkcjonowania umowy cywilnoprawnej lub niezawarcia umowy o pracę, gdy w stosunku prawnym dominują cechy stosunku pracy z art. 22 § 1 Kodeksu pracy (art. 11 ust. 2 ustawy o PIP). Termin wykonania polecenia ma pozwolić ocenić je w trakcie kontroli (art. 34 ust. 1c).
- Jeśli polecenia nie wykonano, okręgowy inspektor pracy zawiadamia strony o wszczęciu postępowania i może wydać decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy albo wnieść powództwo o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy (art. 11 ust. 1 pkt 7a, art. 33a). W postępowaniu uwzględnia się wolę stron, o ile nie zmierza do obejścia prawa (art. 33a ust. 4).
- Decyzja wskazuje m.in. rodzaj umowy, datę zawarcia, rodzaj i miejsce pracy, wymiar czasu pracy i wynagrodzenie; gdy materiał dowodowy nie pozwala ich ustalić, wskazuje się umowę na czas nieokreślony, siedzibę pracodawcy, pełny wymiar czasu pracy i minimalne wynagrodzenie (art. 34 ust. 2b i 2e). Od dnia wydania wywołuje skutki w prawie pracy, podatkowym, ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego (art. 34 ust. 2j).
- Odwołanie wnosi się na piśmie za pośrednictwem okręgowego inspektora pracy w terminie miesiąca od doręczenia decyzji; wszystkie twierdzenia i dowody trzeba powołać w odwołaniu, a jeśli inspektor nie uzna go w całości, przekazuje je do sądu (art. 477⁷b § 1, 3 i 6 Kodeksu postępowania cywilnego).
Kto może być skontrolowany i na jakich zasadach
- Kontroli PIP podlegają także przedsiębiorcy niebędący pracodawcami, na rzecz których jest lub w ciągu roku przed kontrolą była świadczona praca przez osoby fizyczne, w tym wykonujące własną działalność, bez względu na podstawę świadczenia pracy (art. 13 pkt 1 ustawy o PIP).
- Kontrola obejmuje też wypłacanie wynagrodzenia w wysokości wynikającej z minimalnej stawki godzinowej osobom, na rzecz których wykonywane jest zlecenie lub świadczone usługi (art. 13 pkt 5).
- Kontrola legalności zatrudnienia może odbyć się bez uprzedzenia i o każdej porze (art. 24 ust. 1). Kontrolę przedsiębiorcy przeprowadza się po okazaniu legitymacji i upoważnienia; gdy podjęto ją niezwłocznie po samej legitymacji, upoważnienie doręcza się w ciągu 7 dni (art. 24 ust. 3–5).
Cechy z art. 22 Kodeksu pracy, o które pyta przepis
- Praca określonego rodzaju na rzecz zamawiającego.
- Pod jego kierownictwem.
- W miejscu i czasie wyznaczonym przez niego.
- Za wynagrodzeniem.
Zatrudnienie w tych warunkach jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy bez względu na nazwę umowy (art. 22 § 1¹), a nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu tych warunków (§ 1²). Przepis nie jest listą kontrolną; ocena konkretnej współpracy należy do inspektora pracy lub sądu.
Interpretacja, zmiana umowy i kary
- Na wniosek Główny Inspektor Pracy wydaje interpretację indywidualną, czy przedstawiony stosunek prawny jest stosunkiem pracy: opłata 40 zł, termin nie później niż 30 dni od kompletnego wniosku, w drodze decyzji, od której służy odwołanie. Interpretacja nie wyłącza oceny w kontroli, jeśli stan faktyczny różni się od opisanego we wniosku (art. 14b ustawy o PIP).
- Podmiot, który zawarł umowę cywilnoprawną przed wejściem ustawy w życie i w ciągu 12 miesięcy od jej wejścia w życie dobrowolnie zawrze umowę o pracę, nie podlega odpowiedzialności z art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy (art. 16 ustawy z 11 marca 2026 r.). Dokładną datę końcową tego okna sprawdź w tekście ustawy.
- Zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których powinna być umowa o pracę, jest wykroczeniem zagrożonym grzywną od 2000 zł do 60 000 zł (art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy).
Jak to wygląda w Zaksio
Anna i Kasia to oprogramowanie (zespół AI), nie biuro rachunkowe ani doradca. Zaksio nie ocenia, czy dana współpraca ma cechy stosunku pracy, i niczego nie składa w urzędzie za Ciebie.
- Faktury sprzedażowe z opisem usługi, księga i dziennik zdarzeń (kto, co, kiedy) pozwalają odtworzyć, jak powstał dokument.
- Skany i zdjęcia dokumentów możesz przechowywać w archiwum dokumentów razem z odczytem AI.
- Umowy o pracę, zlecenia i o dzieło zapisujesz w module Kadry i płace, z datami i wynagrodzeniem brutto.
- Ekran „Kontrola” (od planu Business) ma bibliotekę wariantów kontroli, w tym „Kontrola PIP” oraz „Czynności sprawdzające i wezwania urzędu skarbowego”, i kreator „Co dostałem?”, który pomaga rozpoznać pismo.
- Pisma przygotowane w Zaksio zatwierdzasz i składasz Ty albo Twoje biuro rachunkowe.
Źródła
- Ustawa o podatku od towarów i usług, tekst jednolity z 1 września 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 1263), art. 86, 88, 106e i 108 — https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20040540535
- Ordynacja podatkowa, tekst jednolity (Dz.U. 2026 poz. 622 ze zm.), art. 180 i 193 — https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19971370926
- Ustawa z 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2026 poz. 473) — https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/473
- Ustawa o Państwowej Inspekcji Pracy, tekst ujednolicony (Dz.U. 2024 poz. 1712 ze zm., stan na 31 lipca 2026 r.), art. 10, 13, 14b, 24 — https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20070890589
- Kodeks pracy, tekst jednolity z 1 września 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 1245), art. 22 i 281 — https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19740240141