Kontroler jest w firmie: pierwsze godziny według przepisów
Wiedza ekspercka. Treść zweryfikowana: 8 listopada 2026.
Kontrola podatkowa zaczyna się według art. 284 § 1 Ordynacji podatkowej od doręczenia imiennego upoważnienia i okazania legitymacji służbowej, a nie od samego pojawienia się kontrolera. Upoważnienie ma zawierać elementy wymienione w art. 283 § 2, a bez nich nie jest podstawą do przeprowadzenia kontroli (art. 283 § 4). Artykuł opisuje pierwsze godziny kontroli podatkowej prowadzonej przez organy podatkowe. Kontrola celno-skarbowa ma własne zasady w ustawie o KAS i jest przedstawiona w artykule o różnicach między trybami.
Legitymacja i upoważnienie
- Wszczęcie następuje przez doręczenie upoważnienia i okazanie legitymacji służbowej (art. 284 § 1). Gdy kontrolowaną jest firma w formie osoby prawnej, upoważnienie doręcza się i legitymację okazuje członkowi zarządu, wspólnikowi albo innej osobie upoważnionej do działania w imieniu firmy lub prowadzenia jej spraw (art. 284 § 2).
- Upoważnienie zawiera: organ, datę i miejsce wystawienia, podstawę prawną, imię i nazwisko kontrolującego oraz numer jego legitymacji, oznaczenie kontrolowanego, zakres kontroli, datę rozpoczęcia i przewidywany termin zakończenia, podpis osoby udzielającej upoważnienia ze stanowiskiem, pouczenie o prawach i obowiązkach oraz informacje o przetwarzaniu danych z art. 13 ust. 1 i 2 RODO (art. 283 § 2).
- Zakres kontroli nie może wykraczać poza zakres wskazany w upoważnieniu (art. 283 § 5).
- U przedsiębiorcy stosuje się dodatkowo rozdział 5 Prawa przedsiębiorców (art. 291c Ordynacji). Zmiana osób upoważnionych do kontroli, zakresu przedmiotowego lub miejsca czynności wymaga odrębnego upoważnienia i nie może prowadzić do wydłużenia przewidywanego terminu zakończenia (art. 49 ust. 6).
Gdy kontrolujący przychodzą bez zapowiedzi lub nikogo nie ma
- Zawiadomienie o zamiarze wszczęcia kontroli nie zawsze jest wymagane. Wyjątki wylicza art. 282c, a po wszczęciu kontroli informuje się kontrolowanego o przyczynie braku zawiadomienia (art. 282c § 3).
- Tryb „po legitymacji” (art. 284a § 1) dotyczy sytuacji, gdy czynności są niezbędne dla przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego albo zabezpieczenia dowodów. Upoważnienie doręcza się bez zbędnej zwłoki, najpóźniej w 3 dni robocze od wszczęcia (art. 284a § 2), a dokumenty z czynności dokonanych z naruszeniem tego obowiązku nie stanowią dowodu w postępowaniu podatkowym (art. 284a § 3).
- U przedsiębiorcy osoba podejmująca kontrolę po okazaniu legitymacji i przed pierwszą czynnością informuje o przysługujących prawach i obowiązkach (art. 49 ust. 3 Prawa przedsiębiorców).
- Gdy kontrolowanego, osoby działającej w jego imieniu i pełnomocnika nie ma, kontrolę można wszcząć po okazaniu legitymacji pracownikowi, który może być uznany za osobę z art. 97 Kodeksu cywilnego, albo w obecności przywołanego świadka będącego funkcjonariuszem publicznym (art. 284a § 1a).
- Gdy wszczęcie w zwykłym trybie jest niemożliwe z powodu nieobecności, kontrolujący wzywa do stawienia się w siedzibie organu następnego dnia po upływie 7 dni od doręczenia wezwania. Przy niestawieniu się kontrolę uznaje się za wszczętą w dniu upływu tego terminu, a upoważnienie doręcza się niezwłocznie po stawieniu się osoby (art. 284 § 3 i 4).
Kto ma być obecny
- Kontrolowany ma obowiązek ustanowić pełnomocnika na wypadek nieobecności w czasie kontroli, jeśli nie ustanowił pełnomocnika ogólnego lub szczególnego (art. 284 § 1). Pełnomocnikiem może być osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych (art. 138b § 1).
- Czynności kontrolnych dokonuje się w obecności kontrolowanego, osoby działającej w jego imieniu lub pełnomocnika, chyba że kontrolowany zrezygnuje z uczestnictwa. Rezygnację składa się na piśmie (art. 285 § 1 i 2). Przy nieobecności bez rezygnacji czynności mogą być wykonywane w obecności osób z art. 284a § 1a (art. 285 § 3).
- Gdy z powodu nieobecności nie da się prowadzić czynności, w szczególności nie ma dostępu do dokumentów, kontrolę zawiesza się do czasu umożliwienia czynności, a okresu zawieszenia nie wlicza się do czasu kontroli (art. 284 § 5 i 6).
Co mogą kontrolujący
- W zakresie z upoważnienia: wejść na grunt oraz do budynków i lokali kontrolowanego, żądać okazania majątku i dokonać jego oględzin, żądać udostępnienia akt, ksiąg i dokumentów związanych z przedmiotem kontroli oraz sporządzać z nich odpisy, kopie, wyciągi, notatki i wydruki, a także pobierać dane w postaci elektronicznej (art. 286 § 1 pkt 1, 3 i 4).
- Legitymować osoby, gdy jest to niezbędne dla potrzeb kontroli, żądać spisu z natury, przesłuchiwać świadków, kontrolowanego i inne osoby wskazane w art. 287 § 4 oraz zasięgać opinii biegłych (art. 286 § 1 pkt 7-10).
- Zażądać wydania na czas kontroli, za pokwitowaniem, prób towarów oraz akt, ksiąg i dokumentów, gdy jest uzasadnione podejrzenie, że są nierzetelne, albo gdy kontrolowany nie zapewnia warunków do badania dokumentacji (art. 286 § 2).
- Oględziny z art. 288 § 1 pkt 1 wykonuje się za zgodą kontrolowanego. Gdy zgody nie ma, a także przy oględzinach i przeszukaniu lokali mieszkalnych i innych pomieszczeń w przypadkach z art. 288 § 1 pkt 2, potrzebna jest zgoda prokuratora rejonowego, a jego postanowienie okazuje się kontrolowanemu przed czynnością. Protokół zatwierdza prokurator, a przy odmowie zatwierdzenia zebrane materiały nie stanowią dowodu w postępowaniu podatkowym (art. 288 § 2 i 3).
Co musi zapewnić kontrolowany
- Umożliwić czynności z art. 286, w tym nieodpłatnie filmowanie, fotografowanie i nagrania, jeśli mogą stanowić dowód (art. 287 § 1 pkt 1).
- W wyznaczonym terminie udzielać wyjaśnień dotyczących przedmiotu kontroli, dostarczać żądane dokumenty i zapewnić warunki do pracy, w miarę możliwości samodzielne pomieszczenie i miejsce do przechowywania dokumentów (art. 287 § 3).
- Przy księgach prowadzonych w programie komputerowym przekazać wyciąg z ksiąg podatkowych i dowodów księgowych w postaci elektronicznej odpowiadającej strukturze logicznej z art. 193a § 2, na własny koszt. Na własny koszt także przedstawić na żądanie tłumaczenie dokumentacji obcojęzycznej (art. 287 § 1 pkt 2 i 3, § 2).
- Za bezzasadną odmowę okazania lub nieprzedstawienie w terminie ksiąg i dokumentów, których obowiązek posiadania wynika z prawa, można otrzymać karę porządkową (art. 262 § 1 pkt 2a, stosowany odpowiednio przez art. 292). Jej górną granicę co roku ogłasza minister finansów (art. 262a § 2). Kto utrudnia lub udaremnia czynność kontrolną, w szczególności nie okazuje księgi lub dokumentu, odpowiada też na podstawie art. 83 Kodeksu karnego skarbowego.
Czas, protokół i koniec kontroli
- Kontrolę kończy się bez zbędnej zwłoki, najpóźniej w terminie z upoważnienia. O każdym niezakończeniu w terminie kontrolujący zawiadamia pisemnie, podając przyczyny i nowy termin. Dokumenty z czynności po terminie nie stanowią dowodu w postępowaniu podatkowym, chyba że wskazano nowy termin (art. 284b).
- U przedsiębiorcy łączny czas wszystkich kontroli jednego organu w roku kalendarzowym nie może przekraczać 6 dni roboczych dla mikroprzedsiębiorcy, 18 dla małego, 24 dla średniego i 48 dla pozostałych, z wyjątkami (art. 55 Prawa przedsiębiorców). Przedsiębiorca może wnieść na piśmie sprzeciw wobec czynności podjętych z naruszeniem wskazanych tam przepisów, w ciągu 3 dni roboczych od wszczęcia kontroli lub od wystąpienia przesłanki (art. 59 ust. 1, 3 i 4).
- Przebieg kontroli dokumentuje się w protokole, który zawiera między innymi ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy oraz pouczenie o prawie złożenia zastrzeżeń i korekty deklaracji (art. 290 § 1 i 2). Protokół sporządza się w dwóch egzemplarzach, z których jeden doręcza się kontrolowanemu (art. 290 § 6).
- Na zastrzeżenia lub wyjaśnienia z wnioskami dowodowymi jest 14 dni od doręczenia protokołu, a kontrolujący ma 14 dni na zawiadomienie o sposobie ich załatwienia. Kontrola kończy się w dniu doręczenia protokołu (art. 291 § 1, 2 i 4).
- Jeśli ujawniono nieprawidłowości, kontrolowany ma obowiązek zawiadomić organ o każdej zmianie adresu w ciągu 6 miesięcy od zakończenia kontroli, a w razie niedopełnienia tego obowiązku postanowienie o wszczęciu postępowania uznaje się za doręczone pod dotychczasowym adresem (art. 291b).
Są pytania, które przepisy rozstrzygają niejednoznacznie. Art. 199 mówi, że organ może przesłuchać stronę po wyrażeniu przez nią zgody, a art. 287 § 3 nakłada obowiązek udzielania wyjaśnień. Jak te przepisy współgrają w kontroli, zależy od wykładni, więc przy takim pytaniu warto skonsultować się z doradcą podatkowym lub prawnikiem.
Jak to wygląda w Zaksio
- Ekran „Kontrola” w aplikacji (od planu Business) ma kreator „Co dostałem?”, a w bibliotece „Warianty kontroli” opis kontroli podatkowej: „Przebieg krok po kroku”, „Twoje prawa”, „Twoje obowiązki” i „Dokumenty do przygotowania”. Ściągę można wydrukować i mieć pod ręką.
- Zaksio przygotowuje pliki JPK_V7, JPK_FA(4), JPK_MAG oraz JPK_KR_PD (przy pełnej księgowości) z walidacją XSD i możesz je pobrać. Jaki wyciąg z ksiąg trzeba przekazać, wynika z żądania organu.
- To informacja ogólna ze źródeł urzędowych: Zaksio nie ocenia Twojej kontroli i nie podpowiada, co zrobić w konkretnej sytuacji.
- Anna i Kasia to oprogramowanie (zespół AI), nie biuro rachunkowe ani doradca. Zaksio niczego nie składa w urzędzie za Ciebie i nie występuje w Twoim imieniu wobec kontrolujących.
Źródła
- Ordynacja podatkowa, tekst jednolity (Dz.U. 2026 poz. 622), art. 138b, 193a, 199, 262, 262a, 282c, 283-292 — https://eli.gov.pl/eli/DU/2026/622/ogl
- Prawo przedsiębiorców (Dz.U. 2018 poz. 646; tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1480), rozdział 5, art. 49, 55 i 59 — https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20180000646
- Kodeks karny skarbowy, art. 83 — https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19990830930